VI. LINGUISTIC DEVELOPMENT
 
 
We have looked at the linguistic development of Hindi in terms of the following phenomena:
 
1. Script
2. Phonology
2. Lexicon
3. Morphology
 
6.1 Script-based Development
Let us begin with looking at the changes which have occurred in the script for Hindi i.e. Devnagri (देवनागरी).

 

 

Figure 2. Development of Devnagri Alphabet
(Source: Dhirendra Verma, Hindi Bhasha aur Lipi)

 

 

Figure 3. Development of Devnagri Numerals
(Source: Dhirendra Verma, Hindi Bhasha aur Lipi)
 
 
6.2 Phonological Development
Some major changes have taken place in the sounds of Hindi are articulated here:
 
1. The use of Anuswaar ं (अनुस्वार) now also symbolizes the nasal consonants ङ्, ञ्, ण्, न् and म् .
           ङ्     गङ्गा गंगा
         ञ्     चञ्चल चंचल
         ण्     दण्ड दंड
         न्     सन्त संत
         म्     सम्पत्ति संपत्ति
 
2. Annunasik ँ (अनुनासिक) is also used in place of Anuswaar ं (अनुस्वार)
3. The use of Visarg ः (विःसर्ग) has almost stopped and words seem to have simply deleted it. For example:
              दुःख दुख, छः छह
4. A vowel which is not so much in use now is now pronounced as रि
5. Words which used to end in pure consonants now have a vowel attached to them
              जगत् जगत
भगवान् भगवान
6.2 Lexical Development
We will look at changes in nouns, pronouns, adjectives, and verbs.
 
6.2.1 Nouns
 
1. अग्नि
अग्नि अगिनि अग्गि आगि, आगी, आग
 
        ज्यों तिल माँहैं तेल है, ज्यों चकमक में आगि
        तेरा साईं तुज्झ में, जागि सकै तो जागि।।          (कबीर)
 
        नयन स्त्रवहिं जलु निज हित लागी।
        जरैं न पाव देह बिरहागी।।                     (तुलसीदास, सुंदरकाण्ड)
 
        बूड़ी जल ही मैं दिन-यामिनिहुँ जागी भौहें,
        धूम सिर छायो बिरहागिनि बिलखियाँ।।                     (देव, देव-सुधा)
 
        मैं हृदय में अग्नि लेकर एक युग से जल रहा हूँ।    (बच्चन, मधुशाला)
 
2. नयन
नयन नैन, नैना
 
        नैनों की कर कोठरी, पुतली पलंग बिछाय।
         पलकों की चिक डारिके, पिय को लिया रिझाय।।               (कबीर)
 
        गारीं सकल कैकइहि देहिं।
       नयन बिहीन कीन्ह जग जेहिं।।                            (तुलसीदास, अयोध्याकाण्ड)
 
        कपोलों में उर के मृदु भाव
        श्रवण नयनों में प्रिय बर्ताव ;                       (पंत, आँसू की बालिका)
 
3. प्रिय
प्रिय पिय पी, पिया
 
        खुसरो रैन सुहाग की, जागी पी के संग।
        तन मेरो मन पियो को, दोउ भए एक रंग।।        (खुसरो)
 
        नैनों की कर कोठरी, पुतली पलंग बिछाय।
        पलकों की चिक डारिके, पिय को लिया रिझाय।।               (कबीर)
 
        कपोलों में उर के मृदु भाव
        श्रवण नयनों में प्रिय बर्ताव ;                       (पंत, आँसू की बालिका)
 
6.2.2 Pronouns
 
1. उत्तमपुरुष एकवचन मैं
 
        जिन ढूंढा तिन पाइयाँ, गहरे पानी पैठि।
       हौं बौरी बूड़न डरी, रही किनारे बैठि।।                  (कबीर, सरस काव्य संग्रह)
 
        तूँ तूँ करता तूँ भया, मुझ में रही न हूँ
        वारी तेरे नाउ परि, जित देखौं तित तूँ।।                     (कबीर, कबीर-मीमांसा)
 
        ऐसो जु हौं जानतो कि जैहै तू विषै के संग,
        एरे मन ! मेरे, हाथ-पाएँ तेरे तोरतो ;              (देव, देव-सुधा)
 
        प्रियतम, तू मेरी हाला है, मैं तेरा प्यासा प्याला                (बच्चन, मधुशाला)
 
2. मध्यमपुरुष एकवचन तुम
 
        बालम आउ हमारै गेह रे।
       तुम्ह बिन दुखिया देह रे।।                      (कबीर, कबीर-मीमांसा)
 
        तूँ तूँ करता तूँ भया, मुझ में रही न हूँ।
        वारी तेरे नाउ परि, जित देखौं तित तूँ।।                     (कबीर, कबीर-मीमांसा)
 
        ऐसो जु हौं जानतो कि जैहै तू विषै के संग,
        एरे मन ! मेरे, हाथ-पाएँ तेरे तोरतो ;              (देव, देव-सुधा)
 
        जहाँ कहीं मिल बैठे हम-तुम वहीं गई हो मधुशाला।   (बच्चन, मधुशाला)
 
3. अन्यपुरुष एकवचन वह
 
        सूरा सोइ सराहिए, लड़ै धनी के हेत।
        पुरजा पुरजा होइ रहै, तऊ न छाँड़ै खेत।।           (कबीर, सरस काव्य संग्रह)
 
        देव न देखति हौं दुति दूसरी, देखें हैं जा दिन ते ब्रज-भूप में,
        पूरि रही री वही धुन कानन, आनन आन न ओप अनूप मैं ; (देव, देव-सुधा)
 
             
6.3 Morphological Development
We will look at changes in verb-endings and cases (nouns and pronouns)
 
6.3.1 Cases - Pronouns
 
1. उत्तमपुरुष एकवचन मैं
 
        ऐसो जु हौं जानतो कि जैहै तू विषै के संग,
        एरे मन ! मेरे, हाथ-पाएँ तेरे तोरतो ;              (देव, देव-सुधा)
 
2. मध्यमपुरुष एकवचन तुम
 
        ज्यों तिल माँहैं तेल है, ज्यों चकमक में आगि।
        तेरा साईं तुज्झ में, जागि सकै तो जागि।।          (कबीर)
 
        हरि जननी मैं बालक तोरा
        काहे न अवगुन बकसहु मेरा।।                       (कबीर, कबीर-मीमांसा)
 
        ऐसो जु हौं जानतो कि जैहै तू विषै के संग,
        एरे मन ! मेरे, हाथ-पाएँ तेरे तोरतो ;              (देव, देव-सुधा)
 
       तूने ही पहले बहु दर्शिनि, गाया जागृति का गाना             (पंत, प्रथम रश्मि)
 
3. अन्यपुरुष एकवचन वह
 
        जो तोकूँ काँटा बुवै, ताहि बोइ तू फूल।
        तोहि फूल-के-फूल हैं, वाको हैं तिरसूल।।                     (कबीर, सरस काव्य संग्रह)
 
        जिन ढूंढा तिन पाइयाँ, गहरे पानी पैठि।
        हौं बौरी बूड़न डरी, रही किनारे बैठि।।                  (कबीर, सरस काव्य संग्रह)
 
6.3.2 Verb Endings
 
1. मुस्कुराना
 
        परम बिनीत सकुचि मुसुकाई
         बोले गुर अनुसासन पाई।।                       (तुलसीदास, बालकाण्ड)
 
         चूम नवल कलियों का मृदु मुख,
         सिखा रहे थे मुस्काना !                             (पंत, प्रथम रश्मि)
2. जाना
 
         मात ह्वै आपु जनी जगमात कियो पति तात सुतासुत जायो   (देव, देव-सुधा)
 
         शून्य विश्व के उर में केवल साँसों का आना-जाना !        (पंत, प्रथम रश्मि)
 
3. उल्लासित होना
 
         राम अनुज मन की गति जानी।
         भगत बछलता हियँ हुलसानी।।                  (तुलसीदास, बालकाण्ड)
 
         साँवरे अंग लसै पट पीत, हिये हुलसै बनमाल सुहाई;   (देव, देव-सुधा)
 
4. जानना
        
         कथा अलौकिक सुनहिं जे ग्यानी।
         नहिं आचरजु करहिं अस जानी।।                       (तुलसीदास, बालकाण्ड)
 
         कातिक पून्यो कि राति ससी दिसि पूरब अंबर मैं जिय जान्यो      (देव, देव-सुधा)

 

Previous Page                                                                                                            Next Page